Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!
Strony WWWSerwery VPSDomenyHostingDarmowy Hosting CBA.pl

Logia i dialogi: co? po co?

Gdyby tak przyjrzeć się najważniejszym historycznym tekstom kultury, okazałoby się, że olbrzymia większość (a wyjąwszy okres od XIX-wiecznego pozytywizmu wzwyż bodaj i wszystkie) z nich zapisana jest właściwie dwiema tylko formami: logią lub dialogiem. Ta pierwsza to – zasadniczo rzecz ujmując – spis krótkich, korespondujących ze sobą wypowiedzi, ułożonych w logicznym porządku przyczyna-skutek. Forma druga nie jest wcale taka odmienna – tutaj korespondują ze sobą wypowiedzi wielu podmiotów. Zapis sporu sprzyja konfrontacji idei, pozwala naświetlić jego przedmiot z wielu stron i punktów widzenia, umożliwia poszukiwanie prawdy w hipotezie i konsensusu w doktrynach – lub wręcz przeciwnie, stanowić zarazem casus belli i pole walki idei. Budować lub burzyć, łączyć lub jątrzyć, gasić i rozpalać. Spotkać się. Dyskutować.

Hammurabi, Mojżesz, Solon, Jezus. Prawa i tradycje wolnych miast greckich, lex wyryta na kamiennych tablicach rzymskiego forum. Awesta i Wedy. Sun-Tzu. Odległe w czasie, przestrzeni i treści, a jednak tak podobne w formie. Prawa, przykazania, mądrości. Krótkie wypowiedzi służące jasnemu zdefiniowaniu i precyzyjnemu określeniu pojedynczych zagadnień prawa, moralności, etyki, wiedzy, opinii. Przypowieści i doktryny. Łatwe w zapamiętaniu; można wyryć je na pojedynczych tabliczkach, nosić przy sobie jako symbol przynależności lub gwoli przypomnienia; można łatwo rozpowszechniać je w milionach egzemplarzy – można w końcu – może i najważniejsze – komentować je, polemizować z nimi (a wtedy mamy już dialog), dzielić na formę i treść, dostosowywać do zmieniających się czasów. Rozumieć.

Logia – w mojej własnej opinii – są dokładnie tym, czym poezja nie jest i nigdy nie była. A nawet – zwyczajnie – nie może być: odmitologizowanym i oszczędnym wyrazem myśli. Nawet niejasne (z pozoru) przypowieści i oratorskie popisy da się łatwo (gdy zapoznamy się już ze stylem i sposobem myślenia autora) podzielić na formę i treść (substancję i przedstawienie, jeżeli logia byłyby niezmiennymi noumenami rzeczywistości), a stąd już prosta droga do analizy, zrozumienia i komentarza. Siłą logiów jest ich alegoryczność – o ile w przypadku poezji jeden obraz może mieć wiele (albo żadnego, panie Białoszewski) znaczeń, o tyle logia z reguły (i to właśnie czyni je logiami) przyjmują żelazną zasadę: jeden obraz = jedno znaczenie. Jedna forma, jeden sposób formułowania myśli,. Moralność = moralność, etyka = etyka, prawo = prawo. Z tego też powodu nasze konstytucje, kodeksy, utwory i encykliki mają zawsze formę serii następujących po sobie (w kolejnych rozdziałach) paragrafów, a nie niejasną formę mowy związanej wierszem.

Na początku tych rozważań dość pochopnie odciąłem się od pozytywistycznych kobył. Czy słusznie? Koniec końców, czy powieść (bo o niej mowa) nie jest li tylko syntezą dialogu i monologu? W powieściach klasyków – Dickensa, Tołstoja, czy Dostojewskiego – mamy wielu bohaterów reprezentujących odmienne idee. A to (i tak jest cel ich istnienia) musi zakończyć się konfrontacją.

Weźmy szybko przykład Wojny i Pokoju – „pokój”, to sceny domowe, bezpieczne, swojskie. Sceny, w których hrabia Rostow, a jednocześnie wujaszek Ilia pragnie nagrzeszyć po raz ostatni, podczas gdy młodzi cieszą się sielanką pod-petersburskiej daczy. „Wojna” z kolei to idee wzniosłe – nie tylko obrona Imperium przed inwazją Napoleona, ale także dialog (dialog właśnie!) konfrontujący tradycyjnego, arystokratycznego, rosyjskiego ducha z jego głębokim zakorzenieniem w tradycji (aż po nawrócenie hrabiego Bezuchowa na iście ludową modłę prawosławia, gdy ten zrozumiał w końcu, czym jest narodowa jedność szlachty i chłopstwa) z Nowym – ideami republikańskimi, burżuazyjnymi. Z wodzem wyniesionym na tron nie z błogosławieństwa fatum, nie mocą przodków wyrastających z jednoty, a mocą rewolucji i wojny – z imperatorem nowym, cesarzem bez szlacheckiego pochodzenia. Z odciętą od swoich korzeni genialną jednostką (Tołstoj nienawidził tego romantycznego mitu bodaj najbardziej ze wszystkich pozytywistów, co zresztą wynikało z jego własnych, wyłożonych w późniejszym komentarzu poglądów), której siłą jest pięść i Kodeks, która nie jest uwiązana do żadnej daczy i żadnego wujaszka. Tron tego nowego imperatora wywodzi się z krwi tradycji – ale krwi przelanej –  na miejskich szafotach i nowoczesnych polach bitew, gdzie rycerz i jego wierny giermek zostali zastąpieni zdyscyplinowanymi (ale anonimowymi) szeregami muszkieterów i szwoleżerów. W dniu swego wyniesienia na ów tron Napoleon wyrywa koronę z rąk papieża – od tej pory ma się papież sprawować dobrze, inaczej zostanie uczyniony biskupem prowincjonalnego Rzymu, gdzieś na obrzeżach francuskiego i europejskiego cesarstwa. Stary świat. Nowy świat. Spór.

Spór ten (dialog podmiotów) obdarzony jest (jak przed chwilą wspomniałem) szczegółowym, jednostronnym i wyczerpującym komentarzem odautorskim (narrator obdarzony jest nieograniczoną wiedzą na temat świata przedstawionego), a kolejne jego fragmenty (logia właśnie) przeplatają się z dyskursem  – raz po rosyjsku, który symbolizuje to, co nasze, swojskie, zamknięte, a raz po francusku, który jest językiem idącej z Zachodu zmiany, rzeczy i obyczaju nowego, językiem międzynarodowym, nową łaciną – w Paryżu na Rzym nie ma już miejsca.

Mamy więc trzy formy – logię, dialog i nowożytną mieszankę ich obu. Kodeks Hammurabiego, Tora, prorocy, Ewangelia. Dialogi Miłosne, Biesiada, Historia. Kodeksy greckie i maksymy prawa rzymskiego. Powieściowy kolaż. I to tylko w naszej cywilizacji – dość napomknąć, że Sztuka Wojny Sun-Tzu to zbiór twierdzeń omawiających najważniejsze podstawy strategii, taktyki, ekonomii (bo strategia to nic innego jak  taktyka plus ekonomia), a nawet psychologii. Czyli? Nic innego jak logia właśnie.

Skąd właściwie pomysł na ten artykuł? Czytelnikiem jestem raczej marnym (żeby nie powiedzieć – żadnym) i nigdy nie szło mi raczej z wielkimi, przegadanymi na kilkaset stron rozprawami. I chyba nie mnie jedynemu, biorąc pod uwagę fakt istnienia stron www i całych wydawnictw ze streszczeniami lektur. Zresztą – już dzieciaki w podstawówce stawiane są przed zadaniem pt. „napisz plan wydarzeń”. Czyli? Innymi słowy – wyciągnij z powtarzającej to samo przez czterysta stron kobyły konkretne informacje, które będzie można zmieścić na dwóch stronach A5. W punktach i pismem ręcznym dłuższym od tego maszynowego o jakieś 40%. Czyli? Wypisz logia znajdujące się w tekście!

Jak już stwierdziłem, powieść w swojej formie jest mieszaniną logiów i dialogu. W treści natomiast jest to zbiór punktów węzłowych (czyli wydarzeń składających się na dany wątek) połączonych ze sobą osobami bohaterów (dlatego składająca się z wielu segmentów Pieśń Lodu i Ognia Martina tak rozpaczliwie stara się wepchnąć poszczególnych bohaterów razem do jednego pokoju – by nadać mozaice nowelek spójny i jednorodny charakter – nawet, jeżeli widzieli się najwyżej raz i ma to niewielki – albo i żaden – wpływ na całość fabuły). Wielu pisarzy zaczyna pracę nad tekstem od spisania konspektu (zestaw logiów), którego poszczególne paragrafy służyć będą za swoiste „magazyny” czy „kontenery” na dialog i komentarz. Co oznacza, że celem pisarza jest zasypanie treści przytłaczającymi zwałami formy, a zadaniem ucznia jest tą treść odgrzebać.

Skąd zatem pomysł na ten artykuł? Na portalach takich jak Babach.eu (podobnie jak w uczniowskim zeszycie) nie ma z reguły miejsca na wielkie, epickie formy i komentarze rozwleczone na kilkaset stron. Ja z kolei nie byłbym nawet w stanie wydumać takiej kilkusetstronicowej rozprawy (ten tekst nie ma nawet czterech) bez bezustannego powtarzania tego samego innymi słowami (i – niestety – nie każdy „poważny” autor to potrafi, złośliwie wręcz można kąsać, że w rzeczywistości jest ich raczej niewielu). Stąd pomysł na nowy (miejmy nadzieję, że regularny) cykl krótkich (zdecydowanie krótszych niż ten) artykułów „wklejek”, w których zamiast wielkiej ściany tekstu (jak ta) spróbuję omawiać interesujące mnie (amatorsko, więc niesamowitych prac naukowych też nie będzie) tematy z pogranicza sztuki, filozofii i socjologii (czyli kultury właśnie) – w formie zwięzłych, wynotowanych w punktach spójnych paragrafów. Lub prostych dialagów, gdzie postaram się spojrzeć na dany problem z kilku różnych perspektyw (a to prawdziwy trening otwartości umysłu). Niewiele surfuję po serwisach kulturalnych (przyznaję ze wstydem – wolę serwisy z memami i koty na YouTubie), a w prasie z taką formy analizy treści chyba się jeszcze nie spotkałem, więc cały cykl będzie miał dodatkowo mocno eksperymentalny charakter. Czy się uda – czas pokaże. A sam eksperyment chcę zacząć właśnie w tej chwili:

  1. Gatunki „niepoetyckie” (epika, beletrystyka, dialektyka, traktaty, prawo, epistolografia) składają się historycznie z dwóch zasadniczych form: logiów i dialogów.
  2. Logia to krótkie i zwięzłe wypowiedzi podmiotu kierowane do milczącego adresata w sposób autorytatywny i bezdyskusyjny (przed polemiką).
  3. Dialog to zbiór korespondujących ze sobą wypowiedzi kilku podmiotów, których poglądy są rozbieżne, wypowiedzi zatem tracą swój autorytatywny charakter (w trakcie polemiki) i nakierowane zostają na spór, przekonywanie lub konsensus.
  4. Połączeniem obu tych form są gatunki, które zaliczyć można do beletrystyki: powieść, nowela, opowiadanie, powiastka filozoficzna.
  5. Innymi słowy, do beletrystyki zaliczają się utwory będące zestawem logiów i dialogów w treści, w której meta-treścią (czy treścią zasadniczą) są logia „kontenery” składające się na węzły fabularne.
  6. Zbiór węzłów fabularnych uporządkowanych w formie konspektu stanowi wystarczające źródło poznania przebiegu wydarzeń w utworze.
  7. Węzły fabularne są zatem właściwą treścią utworu, a logia i dialogi wewnątrz tych węzłów są jedynie komentarzem służącym poszerzeniu najistotniejszych, generalnych idei.
  8. Konkluzja: chcąc przeanalizować dany temat w szybki, zwięzły, jasny, przystępny, umożliwiający polemikę sposób, w przestrzeni dyskusji (np. w Internecie) wystarczy przedstawić zestaw logiów odwołujących się do omawianego tematu.
  9. Argumentem w sprawie jest zawsze stawiane pytanie – o czym jest ten utwór? Pytanie to odwołuje się do istoty dzieła, tj. do jego logiów ułożonych w logicznym porządku przyczynowo-skutkowym.

I już. Tyle. Gotowe. Ogólna teza, komentarz i wszystkie argumenty w dziewięciu punktach – oczywiście z pominięciem poezji (argument przytoczony) i nowożytnych, współczesnych nam form wypowiedzi (takich jak chociażby potok myśli, czy cała obecna sztuka dziennikarska). Mam nadzieję, że tak właśnie będzie to wyglądać.

Kamil „Alkhilion” Kasperkiewicz